De vervloekte bergen en de Kanun

Eind augustus trok ik enkele dagen de Vervloekte Bergen in, op de grens tussen Kosovo, Albanië en Montenegro. Een prachtige streek die nog maar recent ontsloten wordt. Met de route ‘Peaks of the Balkan’ worden de laatste jaren stappen ondernomen om dit transnationale gebied open te stellen voor geoefende bergliefhebbers die er met de rugzak doorheen trekken.

Bergzicht tijdens de trail tussen Milishevc en Guri Kuq, deel van de Peaks of the Balkan (eigen foto)

De voor de hand liggende vraag die ik me stelde was waarom die bergen ‘vervloekt’ zijn?
Verschillende legendes doen de ronde. Ze zijn allemaal gelinkt aan de Kanun en in alle gevallen zijn er vele doden mee gemoeid. Ik dook in de boeken van Ismail Kadare, een gevierde, maar ook gecontesteerde Albanese schrijver die als geen ander kon vertellen over de Rrafsh: de hoogvlakte in deze streek. Zijn roman uit 1978 ‘Een breuk in april’ wijdt hij volledig aan deze regio. Het hoofdpersonage is een vooraanstaande auteur uit Tirana in de jaren dertig van vorige eeuw die samen met zijn jonge vrouw Diane op huwelijksreis gaat in deze mythische streek, gefascineerd door de vele verhalen over het gebergte. Ook de jonge bergbewoner Gjorg is aan het woord, die net een moord pleegde volgens de eeuwenoude regels van de bloedwraak, zoals omschreven in de Kanun.

De Kanun kan je begrijpen als het gewoonterecht dat in de bergen van Noord Albanië volgens strikte regels het dagelijkse leven bepaalde. Een aspect dat vaak belicht wordt is de bloedwraak, zoals we die ook in heel wat religies en oudere geschriften tegenkomen, wanneer er sprake is van strakke omgangsregels.

Volgens de bloedwraak in de Kanun zijn mannen verplicht om bij schending van de familie-eer wraak te nemen – en dus een man uit de rivaliserende familie volgens de regels van de traditie te doden. De bloedbelasting die ervoor werd betaald, maakte een aanzienlijk deel uit van de schatkist van de Rrafsh. Mogelijks was de regio o.a. daardoor vrij onafhankelijk van de rest van Albanië, zonder al te veel inmenging vanuit hoofdstad Tirana, of eerder nog, vanuit het Ottomaanse Rijk. Het hele leven van de bergbewoners werd de afgelopen eeuwen gedicteerd door de (mondelinge) overleveringen van deze gewoontewet, tot het communistische regime er in de jaren zeventig van vorige eeuw komaf mee maakte.

Reproductie die aan de muur hing in een berghut waar ik logeerde. De afbeelding is een gekende prent die verwijst naar de Kanun. Mannen in traditionele klederdracht en wapens. De oorspronkelijke kunstenaar is me onbekend.

Twee van de verklaringen voor de benaming ‘Vervloekte Bergen’ die ik kreeg van Kosovaarse Albanezen ter plaatse, hebben te maken met de positie van de vrouw en het huwelijk.

Een grote Kroeshk, een bruidstoet van naaste familieleden die de bruid begeleiden naar het huis van haar bruidegom (een man die ze in de meeste gevallen nooit eerder zagen), kwam in slecht weer terecht, waarbij een groot deel van de stoet een ellendige vriesdood stierf. De Kanun gebiedt dat zelfs een zieke of stervende bruid alsnog het huis van de bruidegom wordt binnengedragen en in het huwelijk wordt verbonden. Bij het binnengaan feest men, bij het buitengaan wordt gerouwd. De traditie wil dat de familie van de bruid een kogel schenkt aan de bruidegom, met de boodschap dat hij die tegen zijn aanstaande vrouw mag gebruiken wanneer zij hem ongehoorzaam zou zijn of hem zou willen verlaten.

Een tweede verklaring kreeg ik van suppoosten in The Flat, een locatie binnen de Manifesta Biennale, in een buitenwijk van Prishtina. Kunstenares Alicja Rogalska huurde deze flat van een Kosovaarse vrouw die het merendeel van haar tijd elders in Europa woont. Ze richtte de flat volledig in als artistieke installatie. Een televisiescherm toont een documentaire waarin de positie van vrouwen in Kosovo wordt toegelicht. Slechts 14% van de vrouwen is aan het werk. Een schrijnend gebrek aan (betaalbare) kinderopvang en hardnekkige tradities staan dat vaak in de weg. Vrouwen bezitten er ook nauwelijks vastgoed, dit appartement is een uitzondering en kreeg de installatie toepasselijke naam ‘Sister Flats’.

Aan het raam staat een strijkplank met een heel web aan ondergoed en kanten versieringen, een typisch huisgemaakt cadeau voor vrouwen die in het huwelijk treden. Op de muur tekende de kunstenares een panorama van de Vervloekte Bergen, met een goedkope fond de teint als pigment.

Deel van de installatie Sister Flats van Alicja Rogalska, Manifesta Biennale, Prishtina, 2022

De legende die de suppoosten me vertellen gaat over een jonge bruid die alsnog was ontsnapt aan een opgelegd huwelijk. Ronddolend in de woeste Rrafsh stierf ze echter aan honger en dorst. Met de tekening van de Vervloekte Bergen op de muur lijkt de kunstenares te suggereren dat ook vandaag een huwelijk voor Kosovaarse vrouwen weinig perspectieven biedt, en al zeker voor vrouwen in regio’s waar striktere regels en minder mogelijkheden je leven bepa(a)l(d)en.

Die Vervloekte Bergen waar volgens de legendes menig doden vielen, tellen over de eeuwen heen ook effectief heel wat doden, en dat lang niet alleen onder invloed van de Kanun. Ook heel wat oorlogen werden hier uitgevochten, tot aan de bloedige laatste in 1999 toe. Tijdens mijn trektocht door het landschap stuitte ik op ontelbaar veel kleine en grotere kerkhoven en gedenktekens voor gesneuvelde soldaten. Geen bloedwraak, maar martelaars voor de vrijheid.

Hoog op de bergtoppen waait de Albanese vlag om de vele slachtoffers te eren (eigen foto)

Deze bergstreek is bezaaid met beladen geschiedenis en tegelijk zo ontzettend mooi voor wie van desolate bergtoppen houdt. Hopelijk kan het gebergte vanaf nu vooral ontzettend mooi zijn.


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: